خاموش شدن بی‌دلیل چراغ جلو، بلند شدن ناگهانی صدا از موتور، یک پیام عجیب روی نمایشگر اصلی و خیلی دیگر از اتفاقاتی که انتظارش را نداریم. اتفاقاتی که عجیب هستند ولی نه به اندازه کنده شدن ناگهانی اکسل عقب!
بیت‌ران: همین یکی دو روز پیش یعنی چهاردهم مهر در جوهور بهرو مالزی، این اتفاق برای یک چری اومودا ۵ افتاد. همان کراس‌اووری که ما در ایران با اسم فونیکس FX می‌شناسیم. بخش تاسف‌بار ماجرا اینجاست که این فاجعه اولین بار نبوده که رخ می‌دهد. دو سال و نیم پیش هم دقیقاً همین قطعه، از همین مدل و در همین کشور، همین بلا را سر یک راننده آورده بود.
کنده شدن اکسل عقب چری: ماجرا دقیقاً چی بود؟
حادثه در خیابان پاندان نزدیک یک مرکز خرید رخ داد. تصاویر یک اومودا ۵ مشکی را نشان می‌دهند که کل مجموعه اکسل عقب شامل بازوها، کمک‌فنرها، شیلنگ‌های ترمز و حتی هر دو چرخ پشت آن روی زمین افتاده‌است.
رسانه‌های مالزی اول از همه خبر را منتشر کردند. شبکه‌های اجتماعی همان عصر پر از عکس و فیلم شد. دوست صاحب خودرو در فیسبوک نوشت که ماشین چینی نباید خرید و به پروتون ساگا سی‌ساله مادرش اشاره کرد که هیچ‌وقت اکسلش وسط خیابان جا نمانده. یک رسانه محلی هم تیتر زد «داخل شیک، بدنه ضعیف». در مقابل، عده‌ای به دفاع بلند شدند و یادآوری کردند که جدا شدن اکسل و چرخ برای تویوتا و فولکس‌واگن و بعضی برندهای دیگر هم سابقه دارد. البته که این حرف درست است و در بخش بعدی بررسی‌اش می‌کنیم، اما برای توجیه کافی نیست.
بیشتر بدانید: هیوندای آزرا ۲۰۲۶ | آشنای ناشناس ۳۰ میلیاردی
سایت‌های خودرویی مثل CarNewsChina حادثه را فوراً به فراخوان ۲۰۲۴ ربط دادند. چری مالزی تا زمان نگارش این مطلب، گزارش فنی رسمی منتشر نکرده و تاریخ تولید خودرو را هم تأیید نکرده است. معلوم نیست این دستگاه جزو همان ۶۰۰ خودرو فراخوان‌شده بوده یا نه. اگر بوده و اکسلش تعویض شده، یعنی قطعه جایگزین هم مشکل داشته. اگر نبوده، یعنی دامنه مشکل از ابتدا درست تشخیص داده نشده بوده. هر دو حالت برای چری ناخوشایند است.
این اولی نبود، شاید آخری هم نباشد
گفتیم که قبلاً، همین خودرو در همین کشور با همین افتضاح روبرو شده‌بود. ماجرا روز ۲۸ آوریل ۲۰۲۴ (نهم اردیبهشت ۱۴۰۳) رخ داد. راننده یک مالک مالزیایی بود با سرعت کم آن هم در ترافیک می‌رفته که اکسل عقب اومودا ۵ پرحاشیه‌اش شکست. اداره راهنمایی و رانندگی مالزی (JPJ) تحقیق کرد و چری مالزی یک کمپین ایمنی احتیاطی برای ۶۰۰ خودرو راه انداخت.
توضیح رسمی شرکت این بود که یکی از قطعه‌سازان، نازل دستگاه جوشکاری خودکارش را حین نگهداری عوض کرده اما درست کالیبره نکرده‌بود و در نتیجه، نفوذ جوش در تیرهای اکسل عقب ناقص بوده. یعنی جوش از بیرون سالم به نظر می‌رسید ولی از داخل پر نشده‌بود.
افتخارآفرینی چری در ایران
در ایران، همان روزها یک ام‌وی‌ام X55 پرو در جاده قم دچار حادثه شد و اکسل عقبش کنده‌شد و خودرو واژگون شد. فیلم آن همه‌جا پخش شد. مدیران خودرو که نماینده چری و مونتاژکننده این خودروها در ایران است، اول اطلاعیه شماره یک داد و گفت موضوع پیگیری می‌شود. بعد یک فراخوان سراسری اعلام کرد. صاحبان X55 پرو باید بارکد اکسل را چک می‌کردند و اگر کد تأمین‌کننده ۵AJ بود و شناسه قطعه یکی از ۲۳H14C تا ۲۳H17C، برای تعویض مراجعه می‌کردند. سازمان استاندارد هم شماره‌گذاری X55 را مدتی معلق کرد و بعد بی‌سروصدا دوباره شروع شد، بدون اینکه گزارش بررسی‌هایش را منتشر کند.
انتقاد اصلی رسانه‌ها این بود که طبق بخشنامه‌ای با تاریخ ۲۷ فروردین ۱۴۰۳، چری و نماینده ایرانی‌اش پیش از آن حادثه از مشکل خبر داشتند و ظاهراً قرار بود تعویض به مراجعه خود مالکان موکول شود، آن هم با اطلاع‌رسانی عمومی ضعیف. فراخوان رسمی بعد از واژگونی یک خودرو و پخش شدن فیلمش آمد، نه قبل از آن.
وقتی یک قطعه ساده دو بار می‌شکند
شکستن میله پیچشی (همان Torsion beam) در حالت عادی، واقعاً اتفاق عجیبی است. این سازه یکی از ساده‌ترین و کم‌ایراد‌ترین ساختارهای تعلیق عقب است و در صدها مدل پرتیراژ دنیا سال‌ها بی‌دردسر کار کرده. اما این مکانیزم یک نقطه ضعف ذاتی دارد و آن کیفیت جوش است. بار کل عقب خودرو و هر دو چرخ از همان جوش‌ها عبور می‌کند. جوشی که نفوذ کامل نداشته باشد، مثل تَرکی پنهان است که هر دست‌انداز آن را کمی بازتر می‌کند تا یک روز، حتی با سرعت کم، کار تمام شود. به این پدیده خستگی فلز می‌گویند.
پس خود شکستن چندان عجیب نیست. عجیب این است که بخش کنترل کیفیت، متوجه آن نشده. جوش‌های حساس را معمولاً با تست اولتراسونیک یا برش نمونه و بررسی مقطع آزمایش می‌کنند. اگر نازل دستگاه جوش عوض شود و کالیبره نشود، نمونه‌گیری همان روز اول باید خرابی را نشان بدهد، نه دو سال بعد وسط خیابان. یعنی یا آزمون‌ها انجام نشده یا انجام شده و نادیده گرفته شده، یا این بار ریشه مشکل چیز دیگری است.
ممکن است حتی این حادثه به جوش ارتباطی نداشته‌باشد و مثلاً به اتصال یکی از بازوها یا خرابی بوش برگردد. ولی همین ندانستن، آن هم از شرکتی که قبلاً گفته بود مشکل را فهمیده و رفع کرده، خودش یک »شکست دیگر» است.
اکسل عقب بقیه هم کنده می‌شود؟
برگردیم کمی عقب‌تر. رسانه‌های مالزی و بعضی کاربران درست می‌گویند که اکسل و چرخ‌هایی که کنده می‌شوند، فقط مشکل چری نیست. اما اگر دو نمونه معروف را کنار هم بگذاریم، تفاوت اصلی در شفافیت و سرعت واکنش دیده می‌شود، نه در وقوع خرابی.
تویوتا در سال ۲۰۲۲، چند هفته پس از عرضه اولین خودروی برقی سری bZ4X، متوجه شد که پیچ‌های مربوط به توپی چرخ بعد از مسافت کم می‌توانند شل شوند و چرخ از خودرو جدا شود. شرکت خیلی سریع فراخوان جهانی داد، حدود ۲۷۰۰ دستگاه ساخته‌شده را شامل شد و از صاحبانشان خواست خودرو را رانندگی نکنند.
کمی بعد، خودش بدون آنکه کسی یا نهادی یا واکنش رسانه‌ای باشد، فروش را متوقف کرد، پیشنهاد خودروی جایگزین و بازخرید به مشتری‌ها داد و گارانتی را به اندازه مدت توقف خودرو تمدید کرد. حدود سه ماه تولید متوقف بود تا راه‌حل پیدا شود. تویوتا هم علت را علنی توضیح داد. ایراد در چرخ‌هایی بود که یک تأمین‌کننده دقیقاً طبق مشخصات نساخته بود، به‌علاوه یک مشکل جداگانه در پیچ‌های توپی. یعنی شرکت فوراً ایراد را پذیرفت و حتی پیش از آنکه فاجعه‌ای رخ دهد، خودروها را از جاده خارج کرد.
بیشتر بدانید: مرسدس AMG GT 63 S E Performance – خودروی ۲۰۰ میلیاردی این‌شکلی است!
مثال دیگر هم داریم. در فورد اکسپلورر مدل‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲، پیچ نگه‌دارنده اکسل عقب می‌توانست بشکند و شَفت از دیفرانسیل جدا شود. فورد دو بار فراخوان اعلام کرد که گویا کافی نبود. شکایت‌هایی رسید که حتی خودروهای تعمیرشده هم دچار شکستن دوباره شدند. به همین دلیل اداره ایمنی ترافیک آمریکا (NHTSA) تحقیق رسمی را آغاز کرد و فورد در نهایت فراخوان سوم را برای بیش از ۲۳۸ هزار خودرو اعلام کرد و گفت از ۳۹۶ مورد شکستن پیچ خبر دارد. آنها هم بی‌تعارف و بدون ترس و لرز، دلیل فنی را به‌طور رسمی اعلام کردند. طراحی اتصال برای بیشترین گشتاور ورودی اکسل، به اندازه کافی مقاوم نبود و البته تغییرات خط تولید هم اثر داشت.
خلاصه که تویوتا و فورد هم خطا کرده‌اند و هم تکرار آن را تجربه کرده‌اند، اما هر دو در برابر نهاد ناظر مستقل پاسخ‌گو بودند و دلیل فنی‌شان علنی شد. سؤال اصلی درباره چری و نماینده‌اش این نیست که چرا خرابی پیش آمد. سؤال این است که چرا بعد از دو سال و نیم، هنوز یک گزارش فنی علنی و قابل راستی‌آزمایی در دسترس نیست.
یک هشدار یا یک احتیاط؟
بعد از تمام آنچه گفتیم، سوال مهمی پیش می‌آید. آیا خریداران باید از چیزی که رخ داده نگران باشند؟ راستش را بخواهید با قدرت می‌گوییم که بله و باید جدی گرفته شود. فونیکس FX ایرانی همان اومودا ۵ است که با قطعات منفصله در ایران مونتاژ می‌شود. نسخه اکسلنت آن با موتور ۱٫۵ لیتری توربو و گیربکس CVT دقیقاً همان پیکربندی خودروی مالزیایی را دارد و تعلیق عقبش هم میله پیچشی است.
گفته می‌شود نسخه جدید این خودرو ساختار تعلیق عقب متفاوتی دارد، پس شاید ریسکش کمتر است. اما این به معنای امن بودن قطعی نیست، چون مشکل در کنترل کیفیت یک تأمین‌کننده بوده و قطعه‌سازها ممکن است چند مدل را با هم تولید کنند. این را هم باید گفت که از حادثه مالزی نمی‌توان نتیجه گرفت که خودروهای ایرانی هم حتماً دچار همین ایراد می‌شوند. اما به صراحت می‌گوییم که ایمنی باید با داده ثابت شود، نه با احتمال.
پرسش‌هایی که نماینده چری در ایران پاسخ به آنها را بدهکار است
اگر مدیران خودرو بخواهد اعتماد خریداران را حفظ کند، باید ۳ چیز را شفاف کند.
اول اینکه آیا خودروهای ایرانی از همان تأمین‌کننده و همان سری اکسل گرفته‌اند یا نه و فهرست شماره شاسی‌های درگیر کجاست؟
دوم اینکه نماینده ایرانی حادثه تازه مالزی را چطور ارزیابی می‌کنند و آیا ایرادی جدید کشف شده‌است یا نه؟
سوم اینکه برای FX هم مثل X55 تیراژ مشخصی از اکسل‌ها بازرسی و تعویض شده‌است یا نه؟
کسی از این حرف ناراحت نشود. اما تا وقتی جواب این سوالات داده‌نشود، هر صاحب FX و یا شاید بهتر است بگوییم هر کسی که پشت یکی از محصولات چری در ایران می‌نشیند، حق دارد هنگام عبور از یک دست‌انداز به همان تصویر خیابان مالزی فکر کند.
